دەوڵەتی کوردستان و داڕشتنەوەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست

دەوڵەتی_کوردستان_و_داڕشتنەوەی_خۆرهەڵاتی_ناوەڕاست

پێشەکی: خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمڕۆ، زیاتر لەوەی ڕووبەڕووی قەیرانێکی تاقانە ببێتەوە، ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵ لە لۆژیکی نەزمی ناوچەییدا بووەتەوە. جەنگەکان، کێبڕکێی پرۆکسییەکان، هەڵوەشانەوەی دەوڵەتەکان، سەرهەڵدانی میلیشیاکان، دەستێوەردانی هێزە دەرەکییەکان، ململانێ لەسەر وزە و ئاسایشی دەریایی و بێتوانایی دەوڵەتە هەییەکان لە وەڵامدانەوەی فرەچەشنیی نەتەوەیی و سیاسیی کۆمەڵگاکانیان، هەموویان ئاماژەن بۆ پرسێکی بنەڕەتیتر: ئەو نەزمەی لە سەدەی بیستەمدا بەسەر ناوچەکەدا سەپێنرا، ئیتر توانای بەڕێوەبردنی ڕاستییەکانی سەدەی بیست ویەکەمی نەماوە. لەو نێوەندەدا، پرسی کوردستان زۆرجار یان وەک پرسێکی ناوخۆیی لە چوارچێوەی دەوڵەتانی ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا بچووک کراوەتەوە، یان لە کاتە هەستیارەکانی قەیراندا وەک ئامرازێکی کاتی لە هاوکێشەی هێزە ناوچەیی و جیهانییەکاندا بەکار هێنراوە. هەردوو ڕێبازەکە لە تێگەیشتن لە سروشتی ڕاستەقینەی پرسەکە دەستەوەستانن. کوردستان نە تەنیا پرسێکی ناوخۆیی ئەو دەوڵەتانەیە کە بەسەریدا حاکمن و نە تەنیا کارتێکی تاکتیکییە لە کێبڕکێ ناوچەییەکاندا. کوردستان یەکێکە لە گرێ سەرەکییەکانی نەزمی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست؛ گرێیەک کە تا ئەو کاتەی بە شێوەیەکی دادپەروەرانە، سیاسی و سەقامگیر نەکرێتەوە، هەر پلانێک بۆ سەقامگیری ناوچەکە بە ناتەواوی و لەرزۆکی دەمێنێتەوە. خاڵی دەستپێکی ئەم وتارە ڕوونە: پرسی کوردستان پێش هەر شتێک، پرسی زەروورەتە؛ زەروورەتی نەتەوەیەک بۆ سەروەری بەسەر خاکی خۆیدا، دیاریکردنی چارەنووسی خۆی، و ڕزگاربوون لە دۆخی سەپێنراوی بێ‌دەوڵەتی. بەڵام ئەم زەروورەتە لە بۆشاییەکی مێژوویی و جیۆپۆلیتیکیدا هەڵنەکەوتووە. پێگەی جوگرافیی کوردستان، بەستراوەیی بە سنوورەکانی ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا، نزیکی لە سەرچاوەکانی وزە، ڕێڕەوەکانی پەیوەندی، قووڵایی ستراتیژیی هێزە ناوچەییەکان و هێڵەکانی بەریەککەوتنی نێوان جیهانی عەرەبی، ئێران، ئانادۆڵ و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، ڕەهەندێکی گەورەتر لە زەروورەتێکی نەتەوەیی بەم پرسە دەبەخشێت. لەو سۆنگەیەوە، دەبێ بەشێوەی هاوکات لە دوو ئاستدا لە کوردستان بڕوانین: یەکەم، وەک خاک و نەتەوەیەک کە خاوەنی زەروورەتی سەربەخۆییە؛ دووەم، وەک فاکتەرێکی جیۆپۆلیتیکی کە دەتوانێت لە دووبارە بنیاتنانەوەی نەزمی ئاسایشی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە بگێڕێت. نابێت ئەم دوو ئاستە بەرانبەر یەکتر دابنرێن. ئەگەر پرسی کوردستان تەنیا لە ڕوانگەی ئەخلاقی و یاساییەوە بخرێتە ڕوو، ڕەنگە لە مەیدانی سەختی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا پشتگوێ بخرێت. ئەگەریش تەنیا لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی هێزە دەرەکییەکان یان هاوسەنگییە ناوچەییەکانەوە باس بکرێت، ئەو مەترسییە هەیە کە کوردستان جارێکی دیکە ببێتە ئامرازێک بۆ ئەوانی دیکە، بێ ئەوەی بگاتە زەروورەتە مێژوویی و سیاسییەکانی خۆی. پرسیاری سەرەکی ئەم وتارە ئەمەیە: چۆن دەکرێت پرسی کوردستان بە شێوەیەک دابڕێژرێت کە هەم لەسەر زەروورەتی سەربەخۆیی کورد وەستابێت، هەم لە زمانی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا شیاوی لێتێگەیشتن و بەرگری لێکردن بێت و هەم بتوانێت وەک بەشێک لە چارەسەری قەیرانی نەزمی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بخرێتە ڕوو؟ وەڵامی پێشنیارکراو ئەوەیە کە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان، ئەگەر لەسەر بنەمای ئیرادەی نەتەوەیی، دامەزراوەی کارامە، سیاسەتی دەرەوەی ژیرانە و ڕەواییی ناوخۆیی بنیات بنرێت، نەک نابێتە سەرچاوەی ناسەقامگیری، بەڵکوو دەبێتە یەکێک لە پایەکانی سەقامگیری داهاتووی ناوچەکە. دەوڵەتێکی لەو شێوەیە دەتوانێت ڕۆڵی دیتێرێنس (ڕێگریی پێشوەختە) لە بەرانبەر پەرەسەندنی هەژموونی ئێراندا بگێڕێت، لە بەرانبەر سیاسەتە بەربەستسازەکانی تورکیادا جۆرێک لە هاوسەنگیی سیاسی دروست بکات، ئاسۆیەکی نوێ لە ئاسایش و پەیوەندییە ناوچەییەکان بۆ وڵاتانی عەرەبیی کەنداو بکاتەوە و بۆ ئەو هێزانەی نیگەرانی پەرەسەندنی نفووزی ئێرانن، هاوبەشێکی ناوچەیی جێگەی متمانە بێت. بەڵام ئەم ڕۆڵە تەنیا کاتێک شەرعی و بەردەوام دەبێت کە لە ناو جەرگەی ئیرادەی سیاسیی کورد خۆیەوە و بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان بێت؛ نەک لە پێگەی هێزێکی پرۆکسی یان ئامرازێکی کاتی لە جەنگی ئەوانی دیکەدا.